Epopèia–Hòra Mar

3. Néisher
a.
La malícia
Que torcè son còs
Destorrat
Au som lo principi
Beròi esconut
Cent mila lutzòtas
Qu’aparivan
Arrés ne las vedèn.

Suu gran romàs
Sobte l’esclarida l’ivèrn
Que s’i tornè
Pensadas las seuvas
Que marmusavan
Capvath
Que pujavan cantèras
Gotas gotetas
Buas.

Arriscosas coteladas lèu l’anilhèra
Las joenas guèrras qu’èran cridadas
Òrbas las arròcas e los sauts secrets
Temps troblats qu’èran lors desirs
Que volèn véder la chorra a vàder.

Montanhas de montanhas
Cèu gran a l’entorn
Que l’amorosejavan
Qu’èran pairs d’arrius
De flumes esvitècs
Que desirèn véder
A nèisher a créisher
L’arriulet temeruc
Qui s’avière enfin.

b.
Qu’èra verdigòu
Prumèr primtemps
Las hautas vaths
Que’n serén alandadas
Que s’i s’ajaçaré
L’ompra d’un bèth sorelh
Que l’obriré la pòrta
D’ua istuèra navèra.

Pirèna que seré morta
Pirenèus que vaderén
L’arrai arroi lo jorn
Que talhucaré la pelha
D’èrsas de mar huejuda
Que s’i esquiçaré
Los brums mascluts
Que serén plors de garròcs.

c.
Diu que sortí de la tuta glaçada
Que l’aperava glacèr de Gavarnia
De las sèrras blancas
Un monde vielh
Aus arpunts que passava
Esbrigalhat
Un aute de hèr e d’acèr
Que honhava hens las tenèbras.

Sobte l’in·hèrn que tornè aparir
Hargat peus vents getats
A la cara de l’Ola grana
Qu’obriva son còs nevós
A l’aviéner pitnant
La hami de horadar
Son cotèth de tòr agusat
Lo proclam amorós
Lo crit laniu la vita
Que retreniva enlà
Hens son vente-glaç
Que broniva l’aviéner.

d.
Son piet en·hlat
Que’u demandava de sautar
Ventòrlas que’u possavan
Que gahava l’alet
Bohadas que’u neurivan
La tempèsta que s’i tornaré
Se ja non plavè
Segur que nevaré pausa
Sus la murralha
Fièr romàs trufaire
Que l’aperava.

Lavetz ua nèu navèra
Non deishè de càder
Lo palhat qu’èra son brèç
Jaça de las mairs de popa
Etèrnas.

Blanquida l’Ola grana
que’u se neuriva
Mont Perdut que tirava
Son bonet de brumas
Eth temeruc que balançava

De plumaishs vestit
Joen eretèr deu passat
Qu’esperava
Qu’avançava
Hens las entralhas
Giuradas
Que’s getaré
Que seguiré atau
Son gran periple.

e.
Per’mor çò d’esconut
Qu’èra dia causit
La ventisca que nhacava
Los hauts launèrs
Hontinas shens nat nom
Que l’aimavan parièr
Hilh de Diu ua chorra
Qu’anava néisher.

Que seré mainatge trebatent
Chorra briventa
Un gave un fluvi valent
Son amna blua que cantava
La soa longa aventura.

SJ

Vacanças

Un compartiment d’autes còps. Duas banquetas vis-a-vis qui’s parlan ad escurs quan lo trin desalenat e s’estanca dens bèra gara assomelhada, uei lo dia desbrombada. Que senteish a la sudor agra de viatjadors atucats. A còps, un embaume de hemnòtas vestidas de mòda qui passan e contrapassan, que’u hè hasti. Arron, los sons oncles enqüèra joens, que caplhèvan tà arcalhar, au panat, ua « dauna », ua « beutat », « ua parisiana » harolèra qui’n va, a plaser, peu correder tà se’n tornar tà las « prumèras »… La mair, tranquilla, que se n’arrid. La tanta Janina, la sòr, que boha, ne se’n pòt pas mei, e que crida l’òmi qui capbaisha sus pè, en morganhar quauques « mots lèds »... « Qu’ac cau totun, non ? » ce ditz, en lèu hornir « Ne’m haràn pas díser que n’èra pas beròja ! » Que hè calor, non pas com a lor, non aquiu que hè caumàs, gohor. Per’mor d’aquò que sudan hèra e que’n son tots bèth drin vergonghós. Mairbona desvelhada que’u demanda se Lorda ei en vistas. Que sòrten de passar Tarba… « Non Memé, ne te’n des pas, ne va pas trigar ! » ce’u torna lo mainatge.
La tribú qu’ei lassa : aqueth viatge, prumèr viatge d’ua vita qui’n vederà d’autes mei dolorós, murtrèrs que’us pareish passar los tèrmis de la loa paciéncia grana. Segur, ger e delà-ger, la traversada d’ua mar en·holiada per ua tempèsta estranha, que’us a abladats, mes aquiu qu’ei tròp ! Eth, sèt ans en seteme, que voleré qu’aqueth « rapide » n’acabèsse pas jamei la soa corruda : ua navèra benalèja de Tintin… Mes los « grans », los parents e los autes, qu’an tostemps rason. Alavetz ? Tanta Simòna que l’ac a dit en traucant Tolosa : « Tu, totun, b’ès urós ! » Hens los longs cutorns qui canterejan l’arriu verdós, lo trin, com un piton constrictor, non dèisha de desatormerar los sons aneràs bluàs…
De Pòrtvendres on lo naviu arribat d’Acerà los abandonè suu cai, muts, esgarats, cercant en de batles un Nòrd, un Sud, en tot temptar de compréner la lenga deu parçan, qui auràn — qu’ac creden — a emplegar a tota fòrça, e qui pensan non pas aver entenut a parlar, e qui ei totun la medisha que la deus lors pairans, que’s pausan un sarròt de questions qui’us esglachan, qui’us son un empach suu camin de la gara on un trin, ce’s pareish, los espèra.
Qu’èra abans que la Guèrra d’Argeria e vadosse l’actualitat escosenta d’ua metropòli flaunhaca ; la França de Marcel Cerdan, de Charlie Gaul e de Fausto Coppi, idòlas d’un pair qui’us vedó a s’amassar victòrias e medalhas l’abòr passat. França : un país dont serén fièrs se ne’s sentivan pas desbrombats e mespresats, ua Nacion grana e nafrada qui viu las prumèras annadas pègas de l’« après-guèrra »…
La nueit bèra e trista. Lo seren limaishord, estofader de julhet que geta los sons linçòus sus la vath deu Gave. Còp sec, lutz, centenats, las lutz deu sanctuari de Lorda qu’enlugarnan l’airau misteriós, escuranhós, adromit de « la vila de Bernadeta ». Sobte, la familha sancèra que’s lhèva e que s’abalòta contra la vitra. La velocitat, la frescor qu’entra e que’us morfia. Los mots, d’autes mots, ua auta lenga qui eths e masèran. E çò qui veden ? Pauhicats, que son totun aconortats, lo viatge « au cap deu monde » que s’acaba enfin…
Eth no’s vòu adromir, que vòu har rampèu, espià-d-ac tot. Mairbona que se’n da : las maletas, los canarís, e çò d’aute ; « lo paraploja ! » qui n’ pas emplegat que dus o tres còps en un cinquantenat d’annadas. Eth que’u tien la man, ua man vielha, ahroncilhada, ua man qui se’n ved tà tiéner lo vielh centèr, ua man de mair anoïda qui a tròp lavat, tròp netejat, tròp estruçat. Que caplhèva e que planta los sons uelhs fatigats sus la fòto negra e blanc plaçada suu cap de Tanta Simòna qui gaha l’alet : qu’ei ua vista de Lorda !
Partits d’acerà tà arribar aquiu, au ras. Lo pair que’us ditz — qu’ei lo lor capitani —, qu’an a aprestar lo « desbarcament » — que desbarquè a Tolon, en aost de 1944… Lo seguissi que ralenteish, puish còp sec que s’arrèsta suu pic. Ua votz laniva, mascluda, desformada, que’us alarga : « Coarrasa-Nai, Coarraze-Nai ! Cinc minutas d’estanc ! » La tribú que devara. Lo pair que’u se pren, que’u se potoa e que’u pausa suu fèrme. La nueit cauta, lasciva, ua nueit incèrta, qu’entra caphens lo son joen bonur : qu’ei la soa prumèra minuta de vacanças.

SJ, Julh de 2008